КОФЕ ЖАҲОНГА ҚАНДАЙ ТАРҚАГАНДИ?
Ҳозирги даврда зиёли оилаларнинг аксарияти эрталабда бир пиёла иссиқ
кофе ичишни хуш кўришади. Бу сиёҳга монанд ичимлик одамнинг руҳиятини кўтаради, қонини қиздириб, ғайратини оширади. Хўш, бу ичимликнинг ватани қаер ва у жаҳон бўйлаб қандай тарқалган?
Кофенинг пайдо бўлиши ва дунё узра тарқалиши ҳақида Шарқ ва Европа ар-хивларида ўнлаб қизиқарли ҳужжатлар бор. Шулардан бири француз олими Антуан Галланнинг 1699 йилда ёзилган "Кофенинг пайдо бўлиши ва тарқалиши" деб аталган китобидир. Галланнинг қайд этишича, юқоридаги китобни ёзишда қироллик кутубхонасидан топилган ва 1587 йилда битилган "Кофедан фойдаланишга доир қайдлар" номидаги илоҳий трактатга асосланган. Кўҳна трактат муаллифи Абдул қодир ибн Муҳаммад ал-Жазари ал Ханбали ал Ансорининг маълум қилишича, Аденлик қайси бир муфтий ўз даврида
теварак-атрофга номаълум ўткир таъмли ичимликни жорий қилган экан. Антуан Галланнинг ўз қўлидаги манбаага таяниб ёзишича, хижрий IХ асрнинг ўрталарида асли Яманнинг мўъжаз хабхонасидан бўлган Жамолиддин Аданда яшаб, ҳукмрон князга муфтийлик қилган экан. У вақти-вақти билан зарур ишлар юзасидан хорижга бориб турар экан. Бир сафар Эронга борганида одамлар кофе ичаётганини кўриб, бу қандай ичимлик ва унинг инсонга нафини суриштириб келибди. Тотиб кўриб, шифобахш-лигини дарҳол сезибди.
Шундан сўнг муфтий Жамолиддин ўзи кўрган янгиликдан аввало князни, сўнгра ўз муридларини хабардор қилибди. Шу билан кофе ичимлиги ҳақида бошқалар ҳам билишибди. Адендан 1480 йили Ҳаж зиёратига борган яманликлар Макка ва Мадинада Ҳаж амалларини бажариш пайтида уйқуни қувиш учун кофе ичган эканлар. Бошқа зиёратчилар ҳам тўқ қизил, ҳатто,
қора ичимликнинг уйқуни қочириш хусусиятидан дарҳол фойдалана бошлайдилар. Макка ва Мадинада кофе аҳолига ҳамда зиёратчи меҳмонларга маъқул келишдан ташқари, кофенинг довруғи бутун Арабистонга тарқалибди. қоҳирага эса кофени яманлик дарвеш олиб кирган экан. Шундай қилиб,
янги ичимликнинг ўзи ва овозаси бошқа юртларга ҳам тарқалибди.
Кофе Мисрдан Сурияга, ХVI аср ўрталарида эса Усмонли турклар империяси пойтахти - Стамбулга ёйилган. Европаликлар ичида кофени биринчи бўлиб, Франциянинг Моннеле шаҳри университетида тадқиқот ишларини олиб бораётган немис шифокори Леонард Раувольф кўрган эди. У ўзининг 1582 йилда Бовариянинг Лауингене шаҳрида нашр қилдирган "Шарқ мамлакатларига саёҳатимнинг батафсил баёни" рисоласида кофе тўғрисида шундай ёзган эди: "Турклар ва арабларнинг турли ичимликлари орасида "хаубе" деб атайдиган энг ардоқли ичимлиги бор, худди сиёҳга ўхшайди. У хасталикдан фориғ бўлишда яхши ёрдам беради. Ичимлик "бунну" деган дарахт (бута) мевасидан тайёрланади. Ушбу дарахт катталиги, шакли, ташқи кўриниши жиҳатидан лаврга ўхшаб кетади. Ичимликни чуқур чинни пиёлада, қайноқ ҳолида ичишади. Бундай қайноқ ичимликни кўпчилик эҳтиёткорлик билан ичишади. Уларда ушбу ичимлик кенг урф бўлган". Тез орада кофе билан қоҳирада яна бир европалик танишган. У 1580-1583 йилларда қоҳирада Венеция элчисининг шахсий табиби бўлиб ишлаган итальян шифокори ва ботаниги Просперо Альпини эди. У "Мисрликлар табобати" деб номланган рисоласида "Мисрда "хаова" аталмиш ичимлик кўп тарқалган.
Уни ташқи кўриниши худди ловияга монанд қандайдир қоп-қора уруғлардан тайёрлашади. Мен бу уруғлар етишадиган дарахт-ни бир турк бойнинг боғғида кўрдим. Кўчат Арабистондан келтирилган экан", деб ёзган эди. 1598 йилда Алеппо қаҳвазорларида бўлган инглиз саёҳатчиси Энтони Ширли орадан бир неча йиллар ўтгач, кофе ҳақида шундай ёзганди:
"Бу ичимлик аслида мазасиз, таъми ҳам йўқ. Бироқ фойдали. Кофе сотиладиган уйлар жуда чиройли қурилган, улфатлар суҳбати учун жуда қулай".
Лондондан 1600 йили қуддусга зиёратга борган руҳоний Вильям Биддульф Алепподаги қаҳвахоналар ҳақида шундай ёзган:
"Бу ердаги қаҳвахоналар Англиядаги пивохоналардан кўп. Пиёладаги қаҳвалар қайноқ, улардан доим буғ кўтарилиб туради. Шундай қилиб, кофе Шарқ мамлакатларидан бирин-кетин Европага тарқалган. Биринчи бўлиб, Венецияда 1647 йили қаҳвахона очилган. Шундан сўнг "Яков жўгид" лақабли кимса
1650 йилда Оксфордда, туркиялик Паскаль 1872 йилда Парижда қаҳвахона очиб, тадбиркорлик бошлагандилар. Шарқда кофе кенг урф бўлган ўша даврда Жанубий Америка юртларида ҳам қаҳвазорлар борлигини ҳеч ким билмаган.
|
